موقعیت جغرافیایی : کشور تاجیکستان در قسمت جنوبی آسیای مرکزی و در شرق چین قرار گرفته است.
مساحت: ۱۴۳۱۰۰ کیلومتر مربع
کشورهای همسایه و طول مرزها:
افغانستان در جنوب با ۱۲۰۶ کیلومتر ، چین در شرق با ۴۱۴ کیلومتر ، قرقیزستان در شمال و شرق با ۸۷۰ کیلومتر و ازبکستان در شمال و غرب با ۱۱۶۱ کیلومتر.
چهره طبیعی : ۹۳ درصد کوهستانی ، رشته کوههای پامیر در شرق ، وادی فرغانه در شمال و شرق، وادی کافرنهان و وخش در جنوب غربی. منابع طبیعی تاجیکستان: آب (‌نزدیک به ۵۰ درصد آبهای منطقه آسیای مرکزی )، کمی نفت و گاز، ذغال قهوه ای، روی، طلا ، تنگستن، اورانیوم، جیوه، سرب، سرمه و سنگهای ساختمانی.
ویژگیهای انسانی تاجیکستان
جمعیت : ۷۵۲ ،۸۶۳ ، ۶ ( تا جولای ۲۰۰۵ )
ترکیب سنی جمعیت : ۸/۳۹ درصــــد تا ۱۴ سال ، ۵/۵۵ درصـــد بین ۱۴ تا ۶۴ سال ، ۷/۴ درصد بالای ۶۵ سال.
ترکیب قومی: ۹/۶۴ درصد تاجیک، ۲۵ درصد ازبک، ۵/۳ درصد روسی و ۶/۶ درصد غیره.
درصد باسوادی : ۹۸درصد جمعیت بالای ۱۵سال
دین: ۸۵درصد سنی (حنفی)، ۵درصد شیعه (آمار واقعی بیش از ۹۵درصد جمعیت این کشور مسلمان می باشند).
زبان رسمی تاجیکستان:
تاجیکی (فارسی با لهجه خاص که ترکیباتی از دیگر زبانها بویژه روسی در آن زیاد است و با حروف روسی می نویسند). در ضمن زبان روسی در سطح وسیعی از بخش دولتی و تجاری استفاده می شود و زبان انگلیسی رتبه بعدی در محافل اقتصادی دارد.
جایگاه جغرافیایی
تاجیکستان با وسعتی حدود ۱۴۳ هزار و ۱۰۰ کیلومتر مربع، در جنوب خاوری آسیای مرکزی، در ۳۶ درجه و ۴۰ دقیقه و ۴۱ درجه و ۵ دقیقه پهنای شمالی و ۶۷ درجه و۳۱ دقیقه و ۷۵ درجه و ۱۴ دقیقه درازای حاوری نسبت به نیم روز گرینویچ قرار گرفته وبا کشور ایتالیا، نواحی جنوبی اسپانیا و بخش مرکزی ژاپن، در یک پهنای جغرافیایی قرار دارد.
این کشور از سوی شمال به کشورهای، قرقیزستان و ازبکستان، از جنوب به افغانستان، از غرب به ازبکستان و از شرق به چین محدود است.
تاجیکستان از شمال به جنوب ۳۵۰ کیلومتر و از باختر به خاور ۷۰۰ کیلومتر است. بلندی ان از سطح دریای ازاد ۵۰۰ متر (در دشت رودخانه وخش) الی ۷۰۰ متر (در پامیر) است و در نقشه های جغرافیایی با رنگ قهوه ای و قهوه ای تیره نشان داده شده است که بیانگر کوهستانی بودن این سرزمتن است.
تاجیکستان در میان دو رشته کوه، تین شان که تا چین ادامه دارد و پامتر که تا افغانستان ادامه دارد، قرار گرفته است وبه دریای ازاد دسترسی ندارد.
کوه ها
تاجیکستان سرزمینی کوهستانی و زلزله خیز است، ۹۳ درصد آن راکوهستانهای بلند رشته کوهای تیان شان، حصاروپامیر پوشانده و نزدیک به ۵۰ درصد ان در بلندی بیش از ۳ هزار متر قرار گرفته است.
در شمال تاجیکستان کوه قورمه، در بخش مرکزی کوهستانهای الای ،ترکستان، زرافشان، حصار، قراتگین و در جنوب کوه های باباتوق، آق داغ، قره داغ، تره کلیتاق، سرسرک، وحش، جیلانتاق و … قرار دارند.
بخش جنوبی این سرزمین پامیر نام دارد که به دو بخش شرقی و غربی تقسیم می شود. رشته کوه های آسیای مرکزی قراقروم، کوان لونگ و هندوکش، در بدخشان به هم می پیوندند.
بلند ترین قله های تاجیکستان: کمونیزم(۷۴۹۵ متر) و لنین (۷۱۳۴ متر )در شمال پامیر قرار گرفته است.
یخچال های طبیعی بسیاری در منطقه وجود دارند که ازمنابع آب منطقه به شمار می روند و بزرگترین یخچال طبیعی (قد چنکو ) به شمار می روند.
آب و هوا
جمهوری تاجیکستان دارای آب و هوای بری است که در ان تفاوت بین گرمای شب و روز و تابستان و زمستان قابل ملاحظه است.باران ان ناچیز و آسمان در بیشتر روزهای سال صاف است. بر پایه داده های آماری، در سال ۲ هزارو ۱۰۰ تا ۳ هزار و ۱۶۵ ساعت آفتاب دارد. باد های محلی در دره های این سرزمین تحت تاثیر اختلاف بلندی به وجود می آیند و به باد های کوهستانی معروف هستند. در میان این باد ها مهم تر از همه باد گرم و خشک یا باد گرمسیر است که در تابستان و پاییر در تمامی دره فرغانه می وزد. در جنوب تاجیکستان باد افغانی با ویژگی همانندی شهرت محلی دارد. در کوهستانهای این کشور، خط برف دایمی از ۳ ۳۸۰۰ تا ۵۲۰۰ متر بلندی دارد.
پوشش گیاهی
تاجیکستان قلمرو رشته کوه های بلند از جمله تیان شان، حصار، پامیر، زرافشان، قراتگین، وخش و دره های ژرف بین آنها است. پوشش گیاهی مناسب و غنی نزدیک به ۴۰۰ گونه گیاه دارویی دارد و بخش هایی از آن در پناه مراتع طبیعی و زندگی کوچ نشینی به وجود امده است.
دارای جنگل های انبوه و با ارزش ملی در نواحی سرنه حصار، دشت میدان، سنگوار، کمراب، چهل دختران و … است که به دقت حفاظت و نگهداری می شوند.
واژه تاجیک و نام تاجیکستان
تاجیک ها تا کنون به نام های: تاجیک، تازیک، تاژیک، تژیک، تاجک، اوگانه، پارسیوان، تاجیکی، تات، تجگی، سرت و … خوانده شده اند.
واژه تاجیک که گونه های پیشین آن تازیک یا تاژیک است، در آغاز معنی عرب داشته است. گویا ایرانیان آسیای مرکزی، مسلمانان را به این نام می خواندند و چون در آن زمان به این باور بودندکه یک نفر ایرانی، اگر به دین اسلام گروید،عرب می شود. از سوی دیگر به دلیل آنکه درگذشته ترکها تنها مسلمانان ایرانی را می شناختند، واژه تاجیک نزد ترکان معنی ایرانی (در برابر ترک) یافت و در دوران پیروزی ترکان بر ایرانیان، ایرانی ها خود را تاجیک می خواندند. برخی نیز بر این باورند که واژه تاجیک از ریشه ترکی است و اصل آن به معنی تبعه ترک بوده است.
عرب ها ی مسلمان، تاجیک ها را (اوگانه) می نامیدند. تاجیک ها در افغانستان (پارسیوان) در جمهوری فدراتیو روسیه(تاجیکی) در زبان ترکی (قزلباش، کزلباش) در خاور ایران (تاجیک) و در باختر ایران (تات) و در سیستان به (تجگی) سر شناسند. در اوایل سده ۲۰م واژه تاجیک در اتحاد جماهیر شوروی بابر با (سرت) به معنی جمعیت اسکان یافته آسیای مرکزی به کار می رفت.
علاوه بر اثار ایرانشناسان در فرهنگهای پیشین و امروز از جمله منتخب اللغات، دایرهالمعارف فارسی، برهان قاطع، سراج اللغات، نظام الاطباع، فرهنگ عمید، فرهاگ معین، لغت نامه دهخدا و… واژه تاجیک و مفهوم لغوی آن مورد بررسی قرار گرفته است. بیشتر پژوهشگران بر پایه اسناد و مدارک با ارزش ،تاجیک را قوم غیر عرب و ترک معرفی کرده و ان را از نژاد ایرانی دانسته اند که در ایران بزرگ شده است.
مفهوم اصلی واژه تاجیک
واژه تاجیک از سه بخش تشکیل شده است: بخش اول (تاج) که زینت بخش سر پادشاهان و نشانه پادشاهی انان بوده. بخش دوم (ی) نسبیت است مانند بخارایی، سمرقندی و بخش آخر(ک) را دستک گویند.
نام تاجیکستان
تاجیکان از کهن ترین مردم نژاد آریایی ایرانی الاصل و پارسی زبان هستند که از دیر باز در این سرزمین به سر می برند. از این رو سرزمینی که در آن سکونت گزیده اند به (تاجیکستان) معروف شده است.به بیان دیگر، نام کشور جمهوری تاجیکستان از نام قوم آزاده، رشید و پاک اندیش تاجیک گرفته شده و ان را تاجیکستان نامیدند.
ویژگی های قومی
– نژاد
تاجیکستان از دیر باز محل زندگی مردمان آریایی بوده که بعضی از آنها اسکان
یافته بودند: سغدیان، مادها و پارس ها و برخی دیگر زندگی کوچ نشینی داشتند: سکا ها یا ماساژت ها.
بنابر این می توان گفت که باختری ها، سغدی ها، خوارزمی ها و سکایی ها نه تنها بنیان گذاران شهر ها و روستاهای آسیای مرکزی، به ویژه تاجیکستان به شمار می روند، بلکه نیاکان تاجیکان نیز بوده اند.
– زبان
زبان ملی جمهوری تاجیکستان فارسی تاجیکی است. که از گروه زبان های جنوب خاوری ایران به شمار می رود. تاجیکی لهجه ای است از زبان فارسی و بدین سبب آن را باید(فارسی تاجیکی) نامید.
– خط
زبان تاجیکی در تاریخ پیدایش خود،پس از خط تصویری، خط میخی را انتخاب کرده بود. در دوران هخامنشیان نیز خط تاجیکها همانند دیکر نقاط ایران میخی بود. آنها از خط سغدی نیز استفاده می کردند. در دوران استیلای اعراب خط و زبان آنها رایج شد.از سال ۲۹-۱۹۲۸ الفبای مذبور نخست به الفبای لاتین وسپس در سال ۴۰-۱۹۳۹ به الفبای دیگری تبدیل شد که مبنای آن خط روسی یا سیریلیک است و در ۲۲ ژوئیه ۱۹۹۱زبان وخط فارسی در تاجیکستان به رسمیت شناخته شد و الفبای سیریلیک به فارسی تغییر یافت.
– دین
تاجیکستان از دیرباز محل برخورد دین ها و مذاهب گوناگون بوده است. این سرزمین با فرهنگهای چین، ایران و… همسایه بوده و جریان های دینی فرهنگ آنها این جمهوری را تحت تاثیر خود قرار داده است. امروزه دین بیشتر مردم این منطقه سنی و از شاخه حنفی است و ابوحنیفه را به عنوان امام اعظم می شناسند. گروه کوچکی از شیعیان اسماعیلی در کو ه های پامیر در منطقه بدخشان زندگی می کنند. اقلیتهای مسیحی، زرتشتی و کلیمی در این کشور زندگی می کنند.